Het nieuws verspreidde zich gisteren door de vintage-mountainbikegemeenschap, nadat Charlie Kelly het overlijden van zijn oude vriend op Facebook bekendmaakte. Cunningham woonde sinds een ongeluk in 2015 in een verzorgingstehuis in Californië. Tijdens een fietsrit op Fairfax-Bolinas Road liep hij ernstig hoofdletsel op. Hij verloor een groot deel van zijn gezichtsvermogen en zijn richtingsgevoel, maar bleef lopen en praten. Na bijna elf jaar herstellen kwam aan dat hoofdstuk nu een einde.
Een pionier zoals geen andere
Cunningham begon in 1977 met het bouwen van fietsen, in een tijd dat de mountainbike als categorie nog niet eens bestond. Waar de eerste offroad-fietsen weinig meer waren dan omgebouwde cruisers (Klunkerz), koos hij meteen voor een radicaal andere route: een geheel gelast frame van overmaatse, dunwandige aluminium buizen, met een dunwandige chroommolybdeen voorvork en een magnesium stuurpen. Daarmee woog het geheel nog geen elf kilo. En dat in een tijd waarin de dikbandige fietsen die er al waren, net zoveel wogen als de huidige e-bikes.
Die eerste fiets vat eigenlijk zijn hele carrière samen. Cunningham keek namelijk niet naar wat gebruikelijk was, maar naar wat werkte. Zo was hij een van de eerste bouwers die de mountainbike losweekte van zijn racefietswortels en er een echt terreinwaardige tweewieler van maakte. Hij ging daarbij voorbij aan zowel de heersende mode als de gevestigde orde van de traditionele framebouwers. Dat maakte hem immuun voor de twee grootste valkuilen van de fietsindustrie: meelopen met de waan van de dag en klakkeloos vasthouden aan hoe het altijd al gaat.
Zoals fietsjournalist Richard Cunningham (geen familie) ooit treffend opmerkte: als iets met mountainbikes te maken had en vóór het jaar 2000 werd uitgevonden of populair werd, is de kans groot dat Charlie er al een patent op had aangevraagd, een schets van had gemaakt, een prototype van had gebouwd of het concept allang als kansloos had verworpen. Hij legde het DNA van de moderne mountainbike zó vroeg vast, dat veel latere “uitvinders” zichzelf nog altijd feliciteren met het heruitvinden van zijn vondsten.
Een lijst die je doet duizelen
De opsomming van wat Cunningham bedacht of mee hielp te ontwikkelen, leest als een geschiedenis van de mountainbike zelf:
- Gelaste aluminium mountainbikeframes, lang voordat aluminium gemeengoed werd;
- De roller cam brake, een krachtige cantilever-variant die jarenlang de maatstaf was;
- Het Grease Guard-systeem, waarbij naven, trapassen en andere lagers via een injectienippel opnieuw konden worden gevet zonder demontage;
- Een brede achternaaf met 136 millimeter inbouwbreedte, met een meer symmetrisch spaakpatroon, voor sterkere, stijvere achterwielen;
- De vorm van de RM20-velg voor Araya;
- Moderne flared gravelsturen zijn in zekere zin ook terug te voeren naar Charlie;
- En misschien wel het bekendst: de oorspronkelijke Ground Control-mountainbikeband voor Specialized, met de naam bedacht door Jacquie Phelan.
WTB en Jacquie Phelan
Samen met framebouwer Steve Potts en Mark Slate stond Cunningham aan de wieg van Wilderness Trail Bikes (WTB). Een naam die elke gravel- en mountainbiker vandaag nog tegenkomt op banden, zadels en velgen. In 1988 werd hij als opgenomen in de Mountain Bike Hall of Fame, net als zijn vrouw Jacquie Phelan. Phelan, ook wel bekend onder de naam Alice B. Toeclips, is zelf een legendarisch wedstrijdrijdster en oprichtster van de WOMBATS, de Women’s Mountain Bike & Tea Society. Hun verbondenheid, op en naast de fiets, kleurde een groot deel van zijn werk.
Voor Cunningham was de fiets nooit alleen techniek. De mountainbike was voor hem een manier om technologie en natuur in harmonie te brengen. Een tegengif tegen het technologiemisbruik dat de wereld volgens hem teisterde. Hoe vaker je fietste, vond hij, hoe milder en begripvoller je werd, tegenover jezelf én de planeet. Die filosofie zat dan ook in alles wat hij bedacht en maakte.
Hieronder een film met Charlie en Jacquie uit 1993. Het is een videoboodschap voor een zieke vriend en illustreert Charlie en Jacquie perfect.
Een persoonlijke noot
Sportidolen heb ik niet zo. Ik heb echter destemeer met industriepioniers zoals Joe Breeze en Charlie Cunningham. En als (ooit) verwoed verzamelaar van oude mountainbikes, had ik altijd één oog op de horizon voor een échte Cunningham. Maar met de slechts circa 175 exemplaren die hij ooit maakte, is het merendeel daarvan in handen van een kleine kring toegewijde liefhebbers met diepe zakken. Ze komen amper te koop en indien dat toch gebeurd, dan tegen prijzen waar zelfs een nieuwe S-Works niet tegenop kan.
The next best thing werd voor mij de WTB Phoenix. Dat is een stalen frame, gebouwd door Cunninghams WTB-collega en vriend Steve Potts, maar met onmiskenbaar een door Charlie geïnspireerde geometrie. Jaren geleden wist ik een nieuw, ongebruikt frame inclusief bijbehorende Type II-voorvork te bemachtigen. Vervolgens deed ik er ruim zeven jaar over om alle onderdelen bij elkaar te sprokkelen om tot een complete fiets te komen.
De laatste, missende onderdelen werden eindelijk iets speciaals. Via een Amerikaanse kennis (wijlen Geoffrey Halaburt), die kind aan huis was bij Jacquie en Charlie, kon ik een ‘bestelling’ voor handgemaakte onderdelen neerleggen in Fairfax. Charlie maakte specifiek voor mijn WTB Phoenix een passende voornaaf, slo-releases (Charlie’s tegenhanger van de quick release) en kabelverstellers. De levertijd? Daarover moest ik me niet druk maken. “Ooit”, was zo ongeveer het enige resolute antwoord dat ik terugkreeg. En dat geduld had ik er zeker voor over.
Het werden de kroonjuwelen op mijn Phoenix. Dat die fiets – samen met twee andere – in 2015 uit mijn woonkamer werd ontvreemd, had ik allang verwerkt. Maar bij dit nieuws komt het toch nog even binnen. Materialisme? Ja, in zekere zin wel. Maar tegelijk was het de meest directe, tastbare lijn die ik zelf wist te leggen naar een van de belangrijkste en meest invloedrijke pioniers die onze sport gekend heeft. Iemand die zelfs binnen onze kringen nauwelijks bekend was, maar in het DNA van de sport zit verweven.
Ride in peace, Charlie.
