Tekst: Jeroen van den Brand // Foto’s: Arjan Kruik
GRX Di2: eerst uitsluitend semi-draadloos 2×12, nu ook draadloos 1×12
De gravelmarkt is volop in beweging en evolueert allerlei richtingen op. Behalve wat aandrijfgroepen betreft. Tenminste, als je Sram moet geloven. Zij zetten al jaren vol in op aandrijvingen zonder voorderailleur en ook nog met batterijvoeding ook. Bij Shimano zijn ze niet zo stellig van overtuigd van een voorderailleurloos bestaan. Net zo min als dat alles elektronisch móet zijn. Zoals we gewend zijn van de Japanse firma biedt Shimano talloze opties. Schakelen met en zonder voorderailleur, mechanisch of elektronisch: het kan allemaal. Nou ja, deels. Want wat elektronisch schakelen betreft, was de keuze bij Shimano’s gravelgroep GRX tot dusverre beperkt tot 2×12-speed (hier getest). Een 1×12-speed-optie heeft lang op zich laten wachten.
Maar afgelopen jaar lanceerde Shimano in korte tijd een complete familie draadloze Di2 1×12-speed derailleurs voor z’n mountainbikegroepen XTR, Deore XT en Deore. Die delen allemaal hetzelfde ontwerp en dezelfde draadloze Di2-architectuur, waarbij uitwisselbaarheid troef is. Uiteraard kwam daar een specifieke schakelaar voor vlakke sturen bij. Maar in feite zijn ze ook te koppelen aan de al bestaande draadloze bediening van de Di2-racefietsgroepen 105, Ultegra en Dura Ace, alsook aan de Di2-grepen die we van de GRX 2×12-speed-groep kennen. Dat weerhield Shimano er niet van om toch met een GRX Di2-derailleur te komen, de RD-RX827, om daarmee een complete GRX Di2 1×12-speed gravelgroep samen te stellen. De bestaande cranks uit de GRX-reeks, alsook de 10-51t-cassettes met een bereik van 510 procent uit het mountainbikeschap, vervolledigen de groep.
GRX Di2 inmiddels op twee niveaus: RX827 en RX717
Aanvankelijk bracht Shimano alleen de voorderailleurloze, draadloze GRX-groep als RX827-serie. Inmiddels is daar de GRX RX717-serie bijgekomen. Waar de RD-RX827 Di2-derailleur in feite een Deore XT-mountainbikederailleur is met een ander logo, daar is de RD-RX717 een Deore-derailleur met GRX-opschrift. Bijpassend brengt Shimano op 717-niveau ook andere grepen, gebaseerd op de Di2-grepen van de 105-racefietsgroep. Nee, dat Shimano kiest voor één naam, GRX, voor inmiddels een hele familie aan onderdelen op verschillende prijsniveaus, maakt het er niet overzichtelijk op.
Wij reden met de GRX RX827-derailleur in combinatie met de RX825-serie grepen, die momenteel de meest high-end optie van Shimano’s GRX Di2-familie vormen. De gravelbike van dienst, een Specialized Diverge 4 Expert, is verder afgemonteerd met de GRX RX800-crankset met daarop een 40-tands kettingblad. Achteraan zijn er de twaalf verzetten van een Shimano XT M8200 10/51-cassette, met een bereik van 510 procent.
Specificaties en gewichten
Je kiest voor elektrisch schakelen omwillen van z’n consistentie; geen mechanische kabels die verslijten en door rek invloed hebben op de schakelprecies. Of omdat de bedienig simpelweg minder kracht kost én bovendien persoonlijk is af te stemmen. Voor een lager gewicht? Daar blijft de mechanische optie bij Shimano’s GRX in het voordeel. En ook als je voor de minste euro’s twaalf versnellingen wilt. In onderstaande tabel staan de specifieke Di2-onderdelen op zowel RX827-niveau (zoals we hier hebben getest) en RX717-niveau naast de mechanische tegenhangers uit de RX800-serie.
Opmerkingen: De aangegeven verschillen onderaan de tabel zijn respectievelijke meergewichten en meerprijzen. Prijzen zijn de adviesprijzen, marktprijzen liggen – afhankelijk van waar je koopt – lager.
Website fabrikant: bike.shimano.com
Gravelderailleur met mountainbikerobuustheid
Voor het op de proppen kwam met deze nieuwste generatie Di2-derailleurs, deed Shimano eerst grondig z’n huiswerk. Dat alleen al maakt dat ze zo snel op zoveel verschillende prijspunten hun technologie kunnen positioneren voor zowel mountainbike- als gravelbikes. De basis van deze nieuwe generatie Di2-achterderailleurs is technisch bekeken steeds hetzelfde. Dat betekent dat de GRX-derailleurs dus profiteren van het doorgaans ruigere leven dat de XTR, XT en Deore Di2-derailleurs zullen zien.
Voor wie van de racefiets komt, zal misschien even moeten wennen aan het formaat van de 12-speed GRX Di2-derailleur. Deze elektronische kettingverplaatser is fors, maar er zit dan ook nogal wat in. Niet alleen een motor, maar – en dat is dus bij deze generatie voor het eerst – óók een uitneembare batterij. Die bevindt zich ín het parallellogram, verscholen achter een afneembaar kapje. Dit kapje dubbelt in functie, want het meteen het meest uitstekende deel van het parallellogram en daarom dik uitgevoerd om dienst te doen als beschermplaat. En zoals je bij ons testexemplaar al subtiel kunt zien, heeft-ie als zodanig al z’n functie vervuld.
Shadow ES en Impact Recovery
Vanuit het kooischarnier naar de montagebout bekeken is de derailleur wigvormig. De derailleur hangt bovendien zoveel mogelijk onder het frame. Het samenspel noemt Shimano Shadow ES. Het idee hierbij is dat de derailleur door een obstakel in rijrichting wordt weggedrukt in de richting van het wiel, in plaats van dat-ie blijft haken. Afrondingen op alle overgangen moeten die impact sowieso al minimaliseren. Dat bewegen doet de derailleur zonder de motor en de tandwielen te beschadigen, waarna-ie ook weer terug beweegt naar z’n oorspronkelijke positie, iets dat Shimano de zelfverklarende term automatic impact recovery mee heeft gegeven.
Het ontbreekt deze generatie Di2-derailleurs aan een wrijvingsdemper in het kooischarnier. Om de ketting zo goed mogelijk te spannen en te voorkomen dat-ie vooraan van het kettingblad stuitert, past Shimano nu twee concentrische veren in het kooischarnier toe. Shimano claimt dat deze constructie effectiever is, omdat de kettingspanning gelijkmatiger is over het hele schakelbereik.
Géén directe framemontage, maar dat hoeft geen gemis te zijn
Waar Sram de voorbije jaren met eerst de Transmission-mountainbikederailleurs (zoals GX Eagle Transmission, hier getest) en vervolgens de 13-speed XPLR-derailleurs (zoals Red XPLR hier getest) voor gravelbikes volledig omschakelde naar een rechtstreekse framemontage, blijft Shimano trouw aan de reguliere derailleurpat. Juist die stijve full mount-constructie van Sram waarborgt dat de nu zo sterke gemotoriseerde schakeling feilloos verloopt. Althans, dat is de gedachte. En ja, die houdt zeker steek. Sram heeft natuurlijk patenten op hun uitvoering en dat maakt dat andere derailleurfabrikanten er niet zomaar mee aan de haal kunnen gaan.
Maar de directe framemontage is paradoxaal geen must. Want juist door Srams streven naar dat ontwerp hebben we aanvankelijk de Universal Derailleur Hanger (UDH) gekregen. Dat ontwerp, met dus werkelijk één universeel derailleurpat en een universeel frameontwerp, is industriebreed omarmt. Nagenoeg elke moderne mountainbike en gravelbike heeft het. En juist dat losse derailleurpat (de UDH, dus) is véél stijver en sterker dan alles wat er aan vooraf ging.
De huidige UDH is zelfs dermate stijf dat het een prima basis is voor sterke motoraangedreven derailleurs. En juist om die reden is er wat mij betreft helemaal geen ‘noodzaak’ voor Shimano geweest om naar zo’n directe framemontage te gaan. En maar goed ook; want juist door de patenten van Sram had Shimano misschien met een eigen variant gekomen. Lees: dus nóg een ‘standaard’. Ja, standaarden in de fietsindustrie zijn zelden échte standaarden. Door juist gebruik te maken van de stijfheid van de UDH, maakt dat Shimano (en daarmee dus alle concurrenten van Sram) wél conformeert aan één standaard. Wat dat betreft is de UDH als Trojaans Paard voor Srams eigen full mount-derailleurs, óók een gouden greep gebleken voor alle derailleurfabrikanten en daarmee ons als gebruikers.
Dus, ook namens Shimano, wat ons betreft: Dōmo arigatō gozaimasu, Sram!
Shimano GRX RX827 Di2 1×12-speed in de praktijk
Bediening
Met lichte vrees dat het als een cliché klinkt, zeg ik het toch maar: schakelen met GRX RX827 Di2 voelt weinig spannend. Dat moet je niet lezen als kritiek. Want als schakelen wél spannend zou zijn, moet je je misschien vragen stellen bij de onderdelenkeuze op je fiets of de vaardigheid van je fietsenmaker. Zonder verder af te dwalen; het schakelgevoel is vertrouwd, wat natuurlijk ingegeven wordt door de schakelgrepen. Op onze test-Diverge heeft alleen de rechter greep schakelaars. Omdat er geen voorderailleur is, is er links op het stuur alleen een greep met remhendel gemonteerd. Deze RX825-grepen kennen we uiteraard al eventjes. Ze waren óók de tastbaarheden bij onze test van de 2×12-speed GRX Di2-groep, al even geleden.
Destijds ondervond ik wat hinder door de nogal prominent voelbare remleiding die onder de rubberen kappen wegloopt naar het stuur. Destijds koppelde ik dat ook al aan het dunne stuurlint op de test-Merida waarop de 2×12-groep zat. Specialized heeft het op deze Diverge met dikker stuurlint beter voor elkaar. Niettemin blijft de uitstulping merkbaar. Maar, het is maar net hoe je handen qua formaat en vorm zijn. En tevens hoe je het stuur vasthoudt. Want zo ondervindt collega Sebastiaan namelijk helemaal niets van wat ik merk.
Waarover Sebastiaan en ik het wel unaniem zijn is het schakelgevoel van de hendels. Bij deze GRX Di2-grepen zijn de twee schakelhendels meer onderscheidend doordat ze in hoogte beide anders zijn. Dat was bij de vorige generatie minder uitgesproken. En daardoor was het zeker met handschoenen met lange vingers het verschil nauwelijks te ervaren. Het klikje van de hendels is nog altijd niet extreem prominent en soms zou wat meer feedback wel wenselijk zijn.
Razendsnel en trefzeker ketting verplaatsen
Feedback bij de schakelhendels houdt misschien niet over, maar een echt gemis is het ook weer niet. Want uiteindelijk is er wél feedback. Namelijk de consistente terugkoppeling die er toe doet: de draadloze GRX RX827 Di2-derailleur schakelt de ketting resoluut en snel. Dat ligt enerzijds uiteraard aan de derailleur zelf. De motor reageert zonder enige waarneembare vertraging op het schakelsignaal en beweegt vervolgens snel.
Anderzijds komt dit door Shimano’s Hyperglide+-technologie. De Japanse firma bracht deze techniek met de lancering van de 12-speed XTR-groep in 2018 al naar de markt. Hyperglide+ omvat specifiek vormgegeven tandprofielen, uitgekiende verdraaiing (timing) tussen de individuele kransen van de cassette en subtiele randen aan de ketting. Deze zijn dusdanig op elkaar afgestemd, dat ze in veruit de meeste gevallen – óók onder aanzienlijke trapkracht – een snel, resoluut en schokvrije verplaatsing van de ketting faciliteren. En hoewel we inmiddels acht jaar verder zijn, is het nog steeds een graadmeter voor iedereen die ook maar iets aan ontwikkeling van cassettes en kettingen doet. Punt is vooral: snelheid van derailleurs brengt niets als het samenspel tussen ketting en kransen niet optimaal is.
Schakelsnelheid afstemmen op je cadans
En bij dat samenspel is het dus ook van niet te onderschatten belang dat je de derailleursnelheid juist hebt ingesteld. Wat? Ja, Shimano biedt je de mogelijkheid om de schakelsnelheid via z’n E-Tube-app in vijf stappen aan te passen. De standaardinstelling is de middelste. Maar pas op: onderdruk de neiging om zonder blikken of blozen de snelheid op te schroeven. Het punt is namelijk dat dit in verhouding moet staan ten opzichte van je trapsnelheid. En precies op dat punt biedt Shimano met z’n huidige generatie Di2 iets dat de concurrentie laat liggen.
Trap je met hogere cadans – iets dat steeds meer relevant wordt nu kortere cranks in opkomst zijn –, dan kan de standaardinstelling juist te langzaam zijn. De ketting wordt dan te traag verplaatst, met geratel als gevolg. Trap je rustiger, dan voorkomt een lagere (dus tragere) stand dat de ketting overhaast wordt verplaatst voordat de volgende krans hem soepel kan opvangen, met gekraak en andere onheilspellende geluiden tot gevolg. Deze fijnafstelling brengt dus geen universele winst en is geen feature die je continu gebruikt. Sterker: in principe stel je deze eenmalig in. Maar dat is precies het punt: het kán. Het biedt de mogelijkheid de schakelsnelheid aan jouw cadans aan te passen, in plaats van andersom.
510 procent bereik
Zoals in het begin al aangestipt is de draadloze, 1×12-speed GRX RX827 Di2 géén volledige, op zichzelf staande gravelgroep. In feite is alleen die achterderailleur nieuw. Op onze test-Diverge is een Shimano RX820 crank gemonteerd met een 40-tands kettingblad. Achteraan worden de twaalf verzetten gefaciliteerd door een Shimano Deore M8200 10/51-cassette. Bij het ontbreken van een voorderailleur en een tweede kettingblad is het dus die cassette die het totale bereik van 510 procent maakt. De ligging van bereik bepaal je vervolgens met de kettingbladgrootte.
Sinds Shimano 12-speed voert is het bereik van 1×12-speed groepen op zowel de mountainbike als de gravelbike geen discussiepunt meer. Aan 510 procent heb je doorgaans écht voldoende. Een zo groot bereik over slechts twaalf verzetten, in tegenstelling tot vierentwintig bij een 2×12-opstelling, komt natuurlijk wel met een beperking. Of die twaalf verzetten dan ook fijn genoeg verdeeld zijn voor jouw cadans, is dus een andere – en zeker terechte – vraag. Het antwoord daarop hangt sterk af van waar en hoe je rijdt. We werkten die afweging eerder uitgebreid uit in onze Special over de afweging tussen Shimano GRX 1x en 2x.
Voor deze test houden we het bij de constatering dat combinatie van de 10/51-cassette en vooraan een 40-tands kettingblad (dus bereik én de ligging van dat bereik) voldoende is voor alles wat je in Nederland rijdt. Zodra ik langer en vooral bepakt zou klimmen, zou ik waarschijnlijk wel een kleiner kettingblad vooraan willen steken. Officieel is de 40-tands krans het kleinste blad dat Shimano op de RX820-1-crank levert. Tip: de 38-tands krans die er bij de RX610-1 als optie verkrijgbaar is, past ook prima op de RX820-1-crank. En uiteraard zijn er aftermarket-opties te vinden.
Geklapper
Met de introductie van deze generatie draadloze Di2-derailleurs voor 1×12-opstellingen, liet Shimano de wrijvingsdemper in het kooischarnier vervallen. Bij 1x-opstelligen zorgt zo’n wrijvingsdemper er voor dat de kooi minder gemakkelijk naar voren kan scharnieren, waardoor de ketting minder danst en de kans op aflopen verkleind wordt. In plaats van die wrijvingsdemper past Shimano twee concentrische veren toe in het kooischarnier. Die geven weliswaar een meer consistente veerdruk over het hele bereik van de kooi, maar houden de ketting toch minder in bedwang dan voorheen.
Bij met name mountainbikes met vooraan een kleiner kettingblad, ervoeren we met deze generatie Shimano-deraillleurs al meermaals dat de ketting toch dermate danst, dat deze het frame af en toe raakt. Daarmee ontstaat dat kenmerkende geklapper dat we vóór de opkomst van wrijvingsdempers zo gewoon waren. Bij onze test-Diverge is het effect minder nadrukkelijk aanwezig, wat te verklaren is doordat het kettingblad groter is. De ketting ligt dus verder van het frame. Niettemin horen we ook tijdens het gravelen over ruigere paden de ketting zo nu en dan klapperen. Erg? Dat is maar net welke aanstoot je er aan neemt. Als het er over gaat of de nieuwe veerconstructie in staat is de ketting netjes op het voorblad te houden, dan is het antwoord simpelweg ‘ja’. Noch bij deze 1×12 GRX RX827 Di2-gravelgroep en noch bij de andere Shimano Di2-mountainbikegroepen die we tot dusver uitvoerig hebben geprobeerd, is de ketting er ooit afgelopen.
Batterijduur
Dat de draadloze Di2-techniek werkt, mag inmiddels duidelijk zijn. Maar dat gaat er natuurlijk wel vanuit dat de batterij puf heeft en uiteindelijk gaan ze vroeger of later leeg. Liefst zo laat mogelijk. In het geval van de grepen – die met niet-oplaadbare knoopcellen gevoed worden – is dat drie tot vier jaar (!). De Di2-achterderailleur? Voor mountainbikegebruik claimt Shimano zo’n 300 tot 350 kilometer aan bereik tussen de laadbeurten. Op de gravelbike zou je 700 tot 1.000 kilometer kunnen halen. Oftewel: de batterijduur hangt volledig af van het gebruik.
Tijdens onze test is de GRX Di2-derailleur niet leeggeraakt. Vraag me niet daar kilometers op te plakken; we hebben het niet bijgehouden. Van onze duurtest met Shimano Deore XT Di2 weten we dat de geclaimde 350 kilometer bij gemiddeld mountainbikegebruik behoorlijk klopt. En met de logica dat je tijdens een gravelrit doorgaans minder vaak schakelt, zul je dus meer kilometers per lading kunnen afhaspelen.
Spul op batterijen brengt wel een extra aandachtspunt mee uiteraard. Het vraagt om discipline. Af en toe achterop de derailleur de knop indrukken om via de oplichtende led de batterijstatus te controleren, is zeker iets dat je jezelf routinematig eigen moet maken. Nog slimmer is het om je Di2-groep te koppelen aan een ANT+-compatibele fietscomputer. Vooral omdat het uitlezen via Shimano’s E-Tube-app op je telefoon betekent dat je eerst de derailleur in de koppelmodus moet zetten met de knop achterop. Als het gaat om gemak en intuïtief gebruik blijft Shimano op dat punt achter bij Sram. Bij Sram AXS kun je de onderdelen namelijk rechtstreeks uitlezen als de onderdelen uit hun slaapstand zijn gehaald. Uiteindelijk is het wel onze ervaring dat je na een paar maanden gebruik wel gevoel krijgt voor de laadinterval en je daarmee de waarschuwing op je fietscomputer voor blijft.
Remmen
De remhendels zijn zowel van bovenop de kappen als van onderuit in de beugel goed bereikbaar en goed te bedienen. Bij de introductie van de GRX 2×12 Di2-gravelgroep kwam Shimano met een afwijkend ontwerp voor z’n grepen. Het scharnierpunt van de hendels zit achttien millimeter hoger dan bij de mechanische GRX-grepen, wat met name vanuit een hand bovenop de hood prettig wegwerkt. Ook hebben ze Servo Wave. Dat is in feite een variabele hefboomverhouding tussen de remhendel en de remcilinder in de greep. Die geeft veel beweging van de remblokken tot het punt waarop ze de schijf raken, en bouwt daarna de remkracht progressief op. Dat levert minder loze slag, fijngevoeliger modulatie en hogere remkracht op.
Vervuilde remblokken op de test-Diverge maakt dat we die remkracht nu even niet zo ervaren. Maar we weten wel beter, want bij onze eerdere test van de GRX Di2 2×12-groep op de Merida Silex noemden we deze remmen de referentie binnen het gravelsegment qua dosering en absolute stopkracht. En we hebben geen reden daar op terug te komen; het zijn fysiek dezelfde grepen en remklauwen.
Conclusie
De Japanse firma is misschien wat traag met vernieuwen, maar wat het brengt is in de regel doordacht en verfijnd. 1×12 GRX Di2 is daarop geen uitzondering. In de kern is de keuze voor 1×12 GRX RX827 Di2 binnen de Shimano-gravelgroepen er een voor bedieningsgemak. Het bereik van 510 procent staat zo goed als gelijk aan wat een 2×12-opstelling biedt en door het gebrek aan voorderailleur krijg je op veel fietsen automatisch ruimte voor bredere banden. De prijs die je daarvoor betaald zijn de iets grotere stappen tussen de versnellingen. Of dat compromis je bevalt is een persoonlijke kwestie.
De bediening via de GRX RX825-hendel is goed en het schakelen van de RX827 Di2-derailleur in samenwerking met de Deore XT M8200 10/51t-cassette is snel en doeltreffend. En hoewel de batterijduur in theorie iets korter is dan die van Sram AXS, ligt dat in de praktijk dichter bij elkaar om het werkelijk een twistpunt in de keuze tussen beide merken te laten zijn. Wie draadloos elektronisch wil schakelen, heeft zichzelf uiteraard bij die principekeuze al gecommitteerd aan periodiek opladen.
Cynisch zou je kunnen stellen dat Shimano met 1×12 GRX RX827 Di2 weinig nieuws brengt. De derailleur is in essentie de Deore XT M8200 Di2-derailleur met een ander logo, en de Hyperglide+-techniek bij ketting en cassette is inmiddels acht jaar oud. Maar juist die volwassenheid en platformbenadering is in mijn optiek een plus. Wat zich op de mountainbike onder zwaardere omstandigheden bewezen heeft, geeft op de gravelbike alleen maar geruststelling. De derailleur kan tegen een stootje en het schakelen onder de lastigste omstandigheden is niet alleen snel en doeltreffend, maar ook consistent. Dus ja, het duurde even voor de draadloze 1×12 GRX-groep er was, maar het is – op heel af en toe een iets klapperende ketting na – wel meteen goed.
